Afzonderen en separeren in penitentiaire en forensisch psychiatrische centra

Omschrijving

In Nederland zijn verschillende instellingen belast met de zorg voor mensen die kampen met ernstige psychische problematiek én zich binnen een justitiële context bevinden. Op het hoogste beveiligingsniveau wordt deze zorg geleverd in Penitentiaire Psychiatrische Centra (PPC’s) en Forensisch Psychiatrische Centra (FPC’s). Hoewel PPC’s en FPC’s van elkaar verschillen (zie paragraaf 2.1), bevinden beiden zich op het snijvlak van zorg en veiligheid. Gedurende een jaar verblijven gemiddeld ongeveer 1.400 personen in een PPC en 1.700 in een FPC.1 
Een deel van de mensen die in PPC’s of FPC’s verblijven, krijgt te maken met afzondering of separatie. Zij worden dan gedurende kortere of langere tijd afgezonderd in hun eigen kamer, in een andere verblijfsruimte, of in een speciaal daarvoor bestemde ruimte. Afzondering of separatie is vaak ingrijpend: het betekent een vergaande inperking van sociale contacten, verlies van autonomie en regie over het eigen leven, en een gebrek aan betekenisvolle dagstructuur. Mensen in afzondering zijn voor bijna alles afhankelijk van anderen. Afzondering of separatie vindt niet zomaar plaats.
Vaak heeft dit te maken met situaties waarin de betreffende persoon een gevaar voor zichzelf of anderen vormt. Over het algemeen geldt dat afzondering en separatie uitsluitend mogen worden toegepast wanneer er geen minder vergaand alternatief is, de maatregel proportioneel is, en deze bijdraagt aan het bereiken van het beoogde doel. Afzondering en separatie kunnen als ordemaatregel worden opgelegd. In dat geval wordt het veelal ingezet met het oog op veiligheid binnen de instelling. Een belangrijk beoogd doel is dan het herstellen en handhaven van de orde en veiligheid. Het kan hierbij gaan om bescherming van de veiligheid van anderen of van de betreffende persoon zelf, wanneer er bijvoorbeeld sprake is van zelfbeschadigend gedrag of suïcidaliteit. Afzondering kan ook als disciplinaire straf worden opgelegd wanneer iemand zich niet aan de instellingsregels houdt. De meeste FPC’s hebben echter in hun huisregels staan dat zij  een disciplinaire straffen opleggen. Tot slot kan iemand ook op eigen verzoek worden afgezonderd of gesepareerd.