Als we het opnieuw mochten ontwerpen

Omschrijving

In deze publicatie, Als we het opnieuw mochten ontwerpen, onderzoekt het SCP hoe zorg en ondersteuning beter kunnen aansluiten bij mensen die te maken hebben met problemen op meerdere levensgebieden. Zij lopen nu vaak vast in het Nederlandse stelsel van zorg en ondersteuning. Regelingen, loketten en instanties zijn vaak versnipperd, waardoor ondersteuning te laat op gang komt, niet goed aansluit of soms zelfs averechts uitpakt.

Op basis van ontwerpend onderzoek formuleert het SCP alternatieve fundamenten voor een beter werkend stelsel van zorg en ondersteuning. Dat die alternatieve fundamenten geen verre toekomstmuziek zijn, illustreert het SCP aan de hand van zes praktijkvoorbeelden - Patterns of Life, Zorgvrijstaat, Taakstraf met zorg, PMM, Housing First/Wonen Eerst en Samen Sterk Almere. Deze voorbeelden slagen er al (deels) in om fundamenteel anders te werken. Dat doen zij onder meer door de persoonlijke omgeving beter te betrekken, vanuit de leefsituatie van mensen en met een basishouding van vertrouwen te werken. Deze publicatie vormt geen blauwdruk, maar biedt een handreiking en uitnodiging voor het gesprek over hoe zorg en ondersteuning in de toekomst anders vormgegeven kunnen worden.

Hoe dit project tot stand kwam

De aanleiding voor dit onderzoeksproject is dat het stelsel van zorg en ondersteuning niet goed werkt voor mensen met problemen op meerdere levensgebieden. Regelingen, loketten en instanties zijn versnipperd, waardoor ondersteuning voor deze groep laat op gang komt, niet aansluit of averechts uitpakt. Aanpassen van het bestaande stelsel leidt meestal tot meer regels en meer complexiteit, zonder de onderliggende oorzaken aan te pakken.

De centrale vraag was daarom fundamenteler: stel nu dat we helemaal opnieuw zouden kunnen beginnen, op welke elementen zouden we het stelsel voor zorg en ondersteuning dan baseren? Door middel van ontwerpend onderzoek wilden we komen tot elementen of bouwstenen voor een beter werkend stelsel, die kunnen dienen als inspiratiebron: een uitnodiging om verder te denken over de fundamenten waarop een stelsel van ondersteuning in de toekomst gebouwd kan worden.

Het project verliep in verschillende fasen die op elkaar voortborduurden. In de eerste fase voerde het SCP een knelpuntenanalyse uit. We brachten in kaart waar en waarom het huidige stelsel tekortschiet. Dit deden we aan de hand van literatuuronderzoek en focusgroepen met ervaringsdeskundigen, onderzoekers, hulpverleners en beleidsmakers (Plaisier et al. 2025a). Daarnaast ontwierpen we negen persona’s: fictieve levensverhalen die vanuit de leefwereld van mensen laten zien waar zij in het huidige stelsel tegenaan lopen, wanneer het op meerdere fronten misgaat in hun leven (Rahmawan-Huizenga et al. 2025). Een aantal hiervan komen hierna aan de orde. Vervolgens ordenden we in een synthese de knelpunten en ontwikkelden we een denkkader (Plaisier et al. 2025b), dat ook de basis vormde voor de volgende fase van het ontwerpproces.

In de tweede fase vonden vier ontwerpateliers plaats, begeleid door het SCP en het ontwerpbureau Reframing Studio. Daarin onderzochten ervaringsdeskundigen, hulpverleners, beleidsmakers en onderzoekers samen welke waarden en mensbeelden richtinggevend kunnen zijn om het stelsel voor mensen met verweven problemen beter te laten werken. Ook keken zij welke vormen van ondersteuning – of interventies – daaruit voortkomen, hoe die georganiseerd kunnen worden en welke spelregels voor financiering en verantwoording daarbij passen. De opbrengst van deze sessies werd vertaald naar vier omdenkingen en een set bouwstenen die in deze publicatie aan bod komen.

In de derde fase toetsten we of anderen die niet meededen aan deze ontwerpsessies de uitkomsten ervan (h)erkenden. Daarnaast bezochten we initiatieven die in de praktijk al vanuit alternatieve uitgangspunten werken. We bezochten plekken waar de grenzen van het huidige stelsel zichtbaar worden, waar professionals ruimte hebben gevonden om anders te werken, en waar de praktijk laat zien wat er mogelijk is, maar ook waar het schuurt. Die initiatieven vormen in dit rapport dan ook geen eindpunt maar een spiegel: ze illustreren dat het anders kan, maar ook waar deze initiatieven tegenaan lopen. Ze helpen om inzichtelijk te maken wat je structureel zou moeten veranderen om passende zorg en ondersteuning voor mensen met verweven problemen op grotere schaal mogelijk te maken.

In deze publicatie doen we daar verslag van. We beschrijven wat de praktijken ons leren over het huidige stelsel, en we schetsen wat er nodig is om de beweging die al is begonnen verder te brengen. Wat vraagt dat van de overheid, van professionals en van ons allemaal?