Het sociale netwerk is geen goedkope oplossing

Omschrijving

Er is een trend om steeds meer zorg over te dragen aan het sociale netwerk, de zorg beweegt richting het sociale netwerk. Die beweging is belangrijk. Maar te vaak is de drijfveer bezuiniging in plaats van verbinding. Juist voor mensen met een licht verstandelijke beperking en probleemgedrag is dat risicovol. Echte netwerkgerichte zorg begint niet met de vraag wie kan helpen, maar met de vraag wie er is. 

De beweging klopt. De reden niet altijd
Er is iets aan het veranderen in zorg en welzijn. Beleidsmakers, zorgorganisaties en gemeenten spreken steeds vaker over het sociale netwerk. Over samenredzaamheid. Over de eigen omgeving. Over de mensen rondom de cliënt. Dat is een belangrijke beweging. Mensen leven niet los van anderen. Dat geldt ook voor mensen met een beperking. Zorg die alleen kijkt naar de cliënt, het gedrag of de diagnose, ziet maar een deel van het verhaal.
Maar de motivatie achter deze beweging vraagt om een kritische blik. Te vaak wordt het sociale netwerk genoemd als antwoord op een overbelast zorgsysteem. De wachtlijsten zijn te lang. De kosten zijn te hoog. Professionals hebben te weinig tijd. Familie, buren en vrienden moeten daarom meer gaan doen.
Daar nemen we de verkeerde afslag. Want het sociale netwerk is geen reservebank van de zorg. Het is geen gratis verlengstuk van professionele ondersteuning. En het is zeker geen eenvoudige oplossing voor een systeem dat onder druk staat. Een netwerk is geen instrument. Een netwerk is het leven van iemand.

Hoe het er in de praktijk uitziet
Sandra is 34 jaar en heeft een licht verstandelijke beperking. Ze woont zelfstandig en krijgt ambulante begeleiding. Haar begeleider hoort dat de begeleidingsuren worden teruggebracht. Het beleid is helder: er moet meer worden ingezet op het sociale netwerk.
De begeleider belt Sandra’s moeder. Zij staat als contactpersoon in het dossier. Verder wordt er niemand genoemd. Of zij wat vaker langs kan komen. Sandra’s moeder zegt ja. Natuurlijk zegt ze ja. Ze wil haar dochter niet in de steek laten. Maar ze werkt fulltime, heeft zelf een chronische ziekte en slaapt al maanden slecht door alle zorgen. Er is geen gesprek geweest over het netwerk rond Sandra. Niet met Sandra zelf. Ook niet met haar moeder. Er is niet gekeken wie er zijn, welke betekenis zij voor Sandra hebben, wat zij kunnen en willen dragen en wat Sandra zelf nodig heeft. Het netwerk is niet in kaart gebracht. Het is direct ingeschakeld. 
Drie maanden later belt Sandra’s moeder. Ze houdt het niet meer vol. Sandra reageert steeds vaker boos en trekt zich terug. In het dossier verschijnt het woord probleemgedrag. Maar misschien is het iets anders. Misschien is het gedrag van Sandra een signaal. Een signaal van iemand van wie het netwerk niet werd gezien, maar wel werd gebruikt.

Probleemgedrag is ook een sociale vraag
Wanneer iemand met een licht verstandelijke beperking probleemgedrag laat zien, kijken we meestal eerst naar de beperking. Of naar de diagnose. Of naar trauma, overprikkeling, onmacht of een gebrek aan vaardigheden. Dat kan allemaal relevant zijn. Maar er is één vraag die te weinig wordt gesteld: wie is er om deze persoon heen? Probleemgedrag staat zelden los van de sociale werkelijkheid waarin iemand leeft. Agressie, terugtrekgedrag, grensoverschrijdend gedrag of zelfverwonding kunnen ook signalen zijn van gemis. Van eenzaamheid. Van onveiligheid. Van verlies. Van het ontbreken van mensen die er gewoon zijn. Niet als hulpverlener, maar als mens.