Muzikale representaties van detentie - Gecomponeerde wegen naar desistance

Omschrijving

Oftewel hoe muziek — zowel als kunstvorm als praktijk — ervaringen van gevangenschap verbeeldt én kan bijdragen aan het proces van desistance (het stoppen met criminaliteit).

Openingstonen van de smartlap
‘Keilebak, moet je er nog één of ben je al lazarus? Nee, geef die “kopstoot” maar van mij, dat heeft hij nog te goed’, klinkt het luid achter in de kroeg. De kastelein vangt het geroep op, grijpt zonder woorden naar een fles Ketel 1 – beter bekend als het nat van Schiedam – en zet een tot de rand toe gevuld borrelglaasje op de toog. Even later schuift ze twee vers getapte pilsjes hun kant op. Er wordt geknikt, bedankt en geproost. Tijdens mijn adolescentie socialiseerde ik in verschillende bruine café’s, waar een ‘ons kent ons’- sfeer heerste en ‘poffen’ was toegestaan. Op de vierkante houten tafeltjes lagen Perzische tafelkleedjes, met daarop een asbak vol peuken. Er heerst een grote mate van vrijheid. Geïnteresseerden kunnen meespelen met de zwarte lotto en soms is er aanloop van handel, variërend van uit luxe vleeswaren en gekopieerde cd’s tot jassen en aftershaveluchtjes.
In andere kroegen wordt er gegokt met dobbel- en kaartspellen, waarbij ook klanten met een detentieverleden soms hun geluk beproeven. Ze pronken niet met hun criminele verleden, maar binnen de Muzikale representaties van detentie: ons-kent-ons gemeenschap is hun status algemeen bekend. Ze zijn berucht uit verhalen en gul met het geven van rondjes, wat hun in de café’s een zeker aanzien verschaft. Bij sommige gasten kun je er bovendien niet omheen, omdat hun namen en achtergrond uitgebreid beschreven staan in misdaadboeken of in het tijdschrift Panorama.
Desondanks is de sfeer gemoedelijk en, naarmate de avond vordert, mogen klanten zelf achter de bar de muziek bedienen. Hoe later het wordt, hoe melodramatischer soms de muziekkeuze: smartlappen wisselen elkaar in rap tempo af. Mijn interesse wordt al snel gewekt wanneer ik het sentimentele en meezingbare karakter van de muziek leer kennen, vaak begeleid door ‘smartlapinstrumenten’ zoals de accordeon en het orgel, wat een weemoedig gevoel van volksleven oproept. Grote namen als Willy Alberti, Zangeres Zonder Naam en André Hazes klinken met regelmaat door de speakers. Enerzijds hoor ik gezellige meezingers, afgewisseld met liederen die ingaan op liefdesverdriet, eenzaamheid en het verlies van dierbaren. Voor de scherpe luisteraar valt ook op dat sommige smartlappen samenhangen met periodes van detentie. In mijn vrije tijd ben ik de liederen van deze artiesten aandachtiger gaan beluisteren en ontdekte ik dat die detentieperiode in de teksten vooral gepaard gaat met schaamte, verdriet en eenzaamheid.
 
Compassie als refrein
Tijdens mijn werktijd als penitentiair inrichtingswerker (PIW’er) wordt het levenslied door oudere gedetineerden soms ten gehore gebracht. Een van de gedetineerden met wie ik veel optrek, vertelt mij op zijn cel dat hij gesocialiseerd is op het woonwagenkamp, waar zingen en het bespelen van instrumenten veel voorkomt. Ook op de afdeling zingt hij dagelijks uit volle borst het refrein van De Dievenwagen. Daarbij kijkt hij mij knipogend aan en haalt, leunend over de balustrade van de ring, uit met de volgende zin: “Denk maar alleen wat hij heeft gedaan, dat kan mij morgen ook gebeuren!”